Màgini: Su banchieri e sa mulleri. Marinus van Reymerswaele 1539. De MeisterDrucke.
Innoi fait a agatai s’atìculu a tres lìnguas.
Economia e Umanidadi – segundu parti.
E agoa nc’est su dinai, su stercu de su dimòniu. Sena dinai no nc’est economia, est a nai, no nc’est economia moderna, abarraus a su scàmbiu, su chi ndi-dd’avantzant puddas ndi donat a su chi ndi-dd’avantzant patatas. Duncas, un’economia de abbastu sceti. Su dinai est unu de is prus imbentus stravanaus chi s’umanidadi nd’apat bogau mai; in sa forma moderna est una mercantzia, po su prus imateriali, chi de sei no tenit valori perunu, ma chi su valori ddu espressat e ddu fait passai de s’unu a s’àteru.
Una pregunta ndi bessit a pillu: poita unu mercanti iat a depi essi tanti macu de donai cussu capotu stravanau de camellu a unu chi pretendit de ddi torrai in càmbiu unus cantu billetus strambecus, coloraus chi, a ddus castiai comenti funt, no serbint a nudda? Epuru ddu fait ca pensat – tenit fidùcia: circulatzioni fiduciària – chi àtera genti at a acetai a bonolla cussus billetus contras a mercantzias e serbìtzius.
Diaici, candu su chi est scriendi traballàt in s’universidadi, ndi-ddi donànt unu stipèndiu po fai letzioni, etc. E cun cussu stipèndiu issu podiat andai a butega po fai sa spesa, a su cìnema e aici sighendi. Su dinai arriciu duncas espressàt su valori de su traballu in s’acadèmia – bregùngia, no mi pagant nudda nudda, ma cuddu fiat! – e agoa issu ddu podiat giai po sa mercantzia e is serbìtzius chi ddi serbiant.
Su dinai ddu podeus stugiai in banca: agitòriu un’àteru mostru! A nai sa beridadi, de sa banca in sa sociedadi no ndi podeus fai de mancu: arregolit su dinai de is chi ndi tenint in prus e ddu prestat a is chi bolint fai investimentus de perìodu longu. S’in prus de dinai ddu tenint is famìllias, ma povintzas is impresas e is organizatzionis diversas. Is investimentus funt sa domu aundi bivi po sa famìllia, sa butega cu totu is ainas po s’artesanu, is alàscias e s’achipàgiu po s’organizatzioni.
Chi su dinai ddu prestant a calincunu, intzandus ndi bessit a pillu sa finantza: unu fueddu malu tambeni, chi tocat a ddu spricai. Candu unu pagat unu cafei in su bar donat dinai po una mercantzia/serbìtziu: su cafei; su dinai serbit po dd’achistai.
Candu sa banca donat unu prèstidu po comporai un’apartamentu, a su contras, s’ogetu de s’acòrdiu est su dinai etotu chi sa banca giat e chi agoa si-dd’ant a torrai. Su crèditu sa banca ddu podit bendi e torra s’ogetu de su scàbiu intre de sa banca e su chi ddu comporat est cosa de dinai sceti. Is finantziamentus ddus podeus rapresentai cun documentus che obbligatzionis, atzionis e tìtulus de su stadu.
No est de tempus meda chi ndi funt bessius a pillu is derivaus, ainas finantziarias chi a primu teniant natura de assicuratzioni, po ndi nai una, contras a is arriscus chi ndi benint de su càmbiu (cambiai una muneda cun d-un’àtera) e agoa ddus ant crèscius finas a tenni vida insoru e a ndi fai speculatzioni sceti.
Duncas s’economia tenit duas facis, sa primu est reali ca pertocat a su traballu e a is abbisòngius de sa genti. Sa segundu est finantziària, ca nc’est scàmbiu de dinai sceti. Arrexonendi a sa grussa, sa finàntzia est, in sa natura sua, tzeraca de s’economia reali, ca permitit a sa famìllia de si comporai sa domu e a s’impresa de fraigai sa fàbrica, su laboratòriu, sa butega. Sa chistioni manna est ca sa finàntzia cumandat oindii apitzus de s’economia reali.
Su valori de totu is mercantzias e de is serbìtzius chi si produsint in d-unu annu in su mundu – su PBN, Produtu Brutu Natzionali – est de unus 100.000 milliardus de dòllarus, nùmeru prus o mancu sìmbili a su de is derivaus in valuta sceti chi esistint in d-unu momentu. Una de is prus bancas mannas USA tenit in su bilànciu cosa sua unu tanti de derivaus prus o mancu uguali a su PBN mundiali. Nùmerus chi bolint castiaus cun discunfiàntzia, ellus, ca tocat a cumprendi beni ita bolint nai, ma bieus beni ca donniuna de is prus cantidadis finantziàrias globalis est unu mùltiplu, a bortas artu meda, de sa produtzioni de arrichesa de un’annu in totu su mundu.
Sighit
