Màginis: Leon Battista Alberti, sa citadi ideali, 1450 ca. (1)
Innoi fait a agatai s’atìculu a tres lìnguas.
Economia e Umanidadi – sa de cuàturu parti
Comenti podeus impediri chi sa personi dda strechint sa finàntza e s’economia globali? No pensu chi potzat giuai su de abarrai prexaus frastimendi sceti contras a sa globalitzadura e a sa finàntza, mancai arregordendi cun spèddiu unu paradisu chi, a nci ponni menti, no est stètiu mai. No serbit a si chesciai de su landireddu, est prus sàbiu a ddu sciri manigiai!
S’òmini bolit postu a su centru de s’arrexonu e tocat a scerai intre sa dimensioni morali de s’òmini lìberu, liberalìsmu, e sa libertadi de tenni propriedadi privada e de fai impresa, liberismu. Po sa primu tocat a chistionai de libertadis, a su plurali: civili, polìtica, sociali. Sa segundu est una de is libertadis e andat impari a is àteras. Sa libertadi econòmica esistit chi totus dda podint imperai in mercaus chi funtzionant cunforma a s’arrègula de sa cuncurrèntzia, sena positzionis dominantis.
Est a nai ca, gràtzias a Benedetto Croce e Luigi Einaudi, in custu artìculu podeus pigai de s’italianu custus duus fueddus: liberalismu e liberismu. S’ingresu, a sa pròpriu manera de comenti narat lobster a s’aligusta e a su longufanti, tenit po is duus cuncetus su fueddu sceti de liberalism. Diaici sa libertadi sola chi nd’intedeus chistionai est cussa econòmica, de is gigantis chi faint su chi bolint in is mercaus mondialis de is mercantzias, de is serbìtzius e de sa finàntza, totus cun pagus arrègulas o sena arrègula peruna.
Arrexonendi che europeus, est a nai ca seus privilegiaus, biveus in su prus logu pròsperu, lìberu e amparau, ma donniunu de is stadus est tropu piticu, chi ddu castiaus postu in su mundu globali. Una Unioni Europea chi tengat sa fortza polìtica chi ndi-ddi serbit at a arrenesci invècias a traficai a sa pari cun is prus stadus mannus, is prus bancas mannas, etc.
In su mundu globali si serbint acòrdius e organizatzionis subranatzionalis chi siant bonus a donai arrègulas contras a su liberismu anàrchicu, audi is prus oligopolistas mannus chistionant de sa cuncurrèntzia che meravìllia, ma in su fai dd’avilessint amparendi e afortiendi is positzionis dominantis insoru. Comenti su stadu de s’otucentus donàt arrègulas a s’economia natzionali po su chi pertocat a sa circulatzioni de sa muneda e a sa cuncurrèntzia, a sa pròpriu manera oindii teneus abbisòngiu de acòrdius/organizatzionis subranatzionalis chi ndi boghint is arrègulas po s’economia globali chi est ùnica e aici manna, fintzas e pruschetotu po su chi pertocat a sa finàntza.
Comenti dda podeus acabbai? S’òmini a su centru de dònnia arrexonu, cun sa dimensioni morali cosa sua, cun sa libertadi civili, polìtica e sociali. Ma no si podeus nimancu scaresci ca is òminis no nascint ugualis e ca tocat a no lassai nisciunus agoa. Libertadi duncas, ma fintzas giustesa distributiva. S’Europa unia podit bessiri atori mannu in su scenàriu mondiali e impari modellu èticu e polìticu po totus, cun sa mira de unu mundu cun arrègulas chi potzant amparai sa dinnidadi de is personis e de is populatzionis. Sena nimancu de si fai imbovai de is chi imperant is fueddus po comenti ddis cumbenit.
Si praxit a papai s’aligusta, su longufanti ddu lassaus a bonolla a is americanus!
