Màgini: William Hodges, Mirada de capu Stephens in su strintu de Cook cun trumba de mari, 1776. de Didatticarte.
Innoi fait a agatai s’atìculu a tres lìnguas.
Economia e Umanidadi – sa de tres parti
In s’800, e po una parti manna de su ‘900 tambeni, is economias fiant pruschetotu natzionalis, mancai is scàmbius internatzionalis siant stètius sèmpiri de importu mannu. Su stadu liberali fiat bonu a manigiai duas ainas de importu mannu po s’economia: sa cuncurrèntzia, contras a is chi tenint su poderi de cumandai in su mercau (is positzionis dominantis) e sa circulatzioni de sa muneda. Custa imoi is stadus dd’ant intregada a is bancas centrali; cussa europea est povintzas un’organizatzioni subranatzionali. Cun s’ecetzioni partziali de s’Amèrica de susu (USA), is stadus natzionalis no tenint prus poderi apitzus de is munedas insoru, opuru is munedas etotu funt de pagu importu in su scenàriu internatzionali.
Su fenòmenu chi oindii est in su centru de totu est sa globalitzadura chi, mancai sa pandemia e sa gherra in s’Europa de susu dd’apant cambiada no pagu, acàpiat totu is logus de su mundu, povintzas is prus atesu, a manera chi totus: capitalis, mercantzias, personis e…virus, funt bonus a biaxai in su prus tempus piticu.
Ndi funt bènnius a pillu gigantis mannus mannus: seus chistionendi de stadus (USA, Cina, Ìndia), impresas (Google, Amazon), de finàntza. No s’agatant autoridadis globalis bastanti fortis e duncas is operadoris internatzionalis podint fai in d-unu mundu aundi is arrègulas funt pagus o no nci-ndi funt e, pruschetotu, si podint gosai positzionis dominantis mannas de no crei.
Sa finàntza: de tzeracca nd’est bessia meri. In sa sociedadi de oi sa finàntza est lòmpia duncas a unu manniori foras de medida. Poita? Seus chistionendi de una maladia de dda cumbati? Seus bonus a agatai sa manera po chi sa finàntza, e cun issa totu s’economia, siant tzeracas de s’umanidadi e no ndi-ddi siant nemigas?
Sa muneda est una mercantzia sui generis, is bancas centralis ndi podint criai cantu ndi serbit a s’economia e ndi podint criai sena acabbu. In is annus passaus is prus bancas centralis de importu ant “undau” de licuididadi s’economia, ca teniant sa mira, e a sa grussa fata nci-dd’ant, de impediri una recessioni manna in totu su mundu.
Sa finàntza amànniat pruschetotu ca is stadus spendint prus de cantu incàsciant de sa pigada fiscali (dèficit pùbblicu) e ca natzionis meda bendint a is àteras prus mercantzias e serbìtzius de cantu ndi còmporant (surplus in su bilànciu comerciali). Sa Repùbblica Italiana spendit prus de cantu incàsciat e su tanti chi ndi-dd’amancat ddu coberat boghendi-ndi tìtulus de prèstidu: BTP, etc. Is emirus bendint petròlliu e stùgiant is dòllarus chi arricint. Sa Germània e sa Cina tenint de diora unu in prus de su chi bendint a s’èsteru contras a su chi còmporant.
Est patologia sceti? Totu su valori de is atzionis in scàmbiu in d-una dii in sa bursa de una natzioni, a sa grussa e is prus de is bortas, est uguali a su PBN de sa natzioni etotu: prus pagu de sa metadi in Itàlia, duas bortas in UK, duncas nùmerus no aici mannus che is de is derivaus. Sa bursa est logu de speculatzioni? Ellus carei, ma innantis de totu est unu logu aundi is impresas, e duncas s’economia reali etotu, agatant is finantziamentus chi ddis serbint po traballai. Povintzas is derivaus funt, po primu cosa, ainas assicurativas.
Sighit.
