Màgini: Carlo Stragliati, Acuntèssiu de is cincu diis de Milanu in pratza Sant’Alessandro (1848), 1880-1899, Museo del Risorgimento, Milano (1).
Carlo Cattaneo (Milanu 1801 – Luganu 1869) est pensadori liberali, modernu e europeu, riformadori radicali e contras a sa rivolutzioni, stimat s’òmini Giuseppe Mazzini, ma est atesu de su “romaticismu mìsticu” cosa sua. De Mazzini no aprètziat sa mira a sa rebellia po sa rebellia etotu e ndi timit povintzas una punna a sa ditadura; difatis pensat chi sa libertadi bengat innantis de s’indipendèntzia e chi sa segundu sena de sa primu bollat nai de cambiai de meri sceti. Creit in su progressu de s’umanidadi, traballat cunforma a su mètodu sperimentali, est crosidadosu e ndi cumprendit de stòria, de linguìstica, de economia.
Su pensamentu cosa sua est fundau apitzus de sa libertadi de s’òmini, de sa cuncurrèntzia lìbera, de sa bidea chi dònnia truma sociali depat partecipai a sa vida comuna. Creit pagu a su sufràgiu universali, ma meda de prus chi sa libertadi ndi potzat benni de su partziri su poderi e de tenni assembleas eletivas meda. Fiat duncas unu federalista cumbintu. Fiat stètiu atori mannu in is cincu diis de Milanu – marztu 1948 – e susteniat sa federatzioni de stadus lìberus, is “Stadus Unius d’Itàlia”, contras de s’unidadi comenti dda boliant Cavour e is urreis Savoia e de sa bidea neoguelfa de Gioberti. Aborressiat su centralismu de sa Frantza e susteniat che mòlliu is federatzionis americana, comenti nd’iat contau Toqueville, e de sa Svìtzera.
Sa prus bidea de importu in su pensamentu polìticu de Carlo Cattaneo est duncas su federalismu, che teòrica de sa libertadi e de sa democratzia indireta, fundau apitzus de assembleas eletivas a dònnia livellu, inghitzendi de is municìpius. Ma sa bidea federali dda pensat e da proponnit puru che conditzioni de paxi intre is pòpulus. Afirmat, arremonendi a Machiavelli, ca unu pòpulu, “chi bolit poderai sa libertadi cosa sua, nci depit tenit apitzus is manus”. Chistionat, in sa metadi de s’800, de is “Stadus Unius d’Europa” che istitutzioni po donai paxi e libertadi, civili e polìtica.
Sa primu cosa chi serbit po s’autogovernu est sa fortza morali de is citadinus e sa coesioni intre issus, fundada asuba de s’arrispetu, de sa tolleràntzia de s’unu cun s’àteru, de s’amigàntzia no asuria e duncas apitzus de su civismu democràticu spainau. No giuat unu “municipalismu egoista e pagu interessau a su destinu de is àteras citadis”.
Carlo Cattaneo si fiat interessau, bortas meda e a manera fuguda, de sa Sardìnnia (2). In lìnia cun sa cultura sua, empìrica e riformadora, in d-unus cantu artìculuis e in lìteras meda, amostat d’essi studiau sa stòria, sa giografia e sa manera d’essi de s’ìsula. Biit comenti est mali pigada s’economia, criticat chi su demàniu aguantit sa propriedadi de prus che unu mesu millioni de ètarus de terrenus chi ndi fiant bènnius de su regimi feudali acabbau. A custa terra, proponit, tocat ndi-ddi fai pigai valori fraighendi arrugas meda e òperas pùblicas. Po custu serbit a fai unu prèstidu mannu. Su tanti po ddu torrai at a benni de sa redditividadi noa de sa terra e nd’at a avantzai povintzas po s’eràriu. Cun totu custu, serbit ca is sardus dd’acabbint de si chesciai e pretendi po debadas e chi si pighint sa responsabilidadi de manigiai sa manera de ingendrai custu valori, de decidi de su destinu insoru e de fai su chi serbit.
(1) de Didatticarte.
(2) Carlo Cattaneo, a cura di Assunta Trova, Della Sardegna antica e moderna, Ilisso, 2010.
